Contact us Our agencies Our Products The history of Termeh Shams Termeh
 
ترمه کشمیری با زمینه زرد و نقش طوطی  
  
ترمه خردلی طرح شاخ گوزنی-اواسط قرن هجدهم   


از ورود اسلام به ایران تا حاکمیت سلسله صفویه، تکامل صنعت بافندگی در ایران همواره سیری صعودی و نزولی را به خود دیده است و طوفان‌های برانگیخته از تنش‌های حاد اجتماعی-سیاسی و نظامی، از درون و برون، موجب کندی و انحطاط صنایع دستی و بخصوص بخش بافندگی آن شد. البته صنعت بافندگی در دوره دیلمیان و همچنین زمامداری سلجوقیان، به پیشرفت‌هایی نائل شد. ولیکن تنها در دوره صفویه است که صنایع دستی و به ویژه بافندگی به اوج شکوفایی می‌رسد.

یکی از زیباترین و لطیف‌ترین پارچه‌یی که در ایران و کشمیر، با مهارت و استادی و مایه‌هایی فراوان از ذوق و خلاقیت، بافته می‌شده است، ترمه نام دارد که در گذشته و حال، در شهرهای مختلف ایران و بخصوص یزد و کرمان، با استفاده از اشکال سنتی و مدرن، تولید می‌شده است. به روشنی نمی‌توان تاریخچه ترمه‌بافی را در ایران مشخص کرد و سیر تحولی آن را در عرصه‌های فنی و طراحی و رنگ‌آمیزی، به درستی نشان داد. بنابر رای صاحب نظران: «ترمه نخستین بار در کشمیر بافته می‌شده است و سپس به ایران راه پیدا کرده است.» و برخی دیگر معتقدند که: «بافت ترمه نخستین بار در ایران رایج بوده است و سپس به کشمیر راه یافته است و اوائل حکومت صفویه را سرآغاز بافت ترمه در ایران می‌دانند.

بیراه نیست که صنعت ترمه، بعدها (از دوره صفویه و یا دوره‌های متاخرتر) توسط بافندگان ایرانی مورد تقلید و اقتباس قرار گرفته باشد. دلیل دیگری که در جهت تقویت این نظریه می‌توان اقامه کرد، همانا نبودن پارچه ترمه پیش از دوره صفویه در ایران است. (با توجه به این نکته که ترمه از پشم‌های مرغوب و نخ‌های ابریشمی و همچنین از ثابت‌ترین و بادوام‌ترین رنگ‌ها بافته می‌شده است و در اثر گذشت زمان، کمتر آسیبی به آن می‌رسیده است) و این خود می‌رساند که چنانچه صنعت ترمه‌بافی پیش از صفویه در ایران رواج می‌داشت، می‌باید دست‌کم، نمونه‌هایی از آثار بافندگان ترمه در گوشه و کنار سرزمینمان به جای می‌مانده تا با استناد به آنها، ریشه‌ها و زمینه‌های پیدایش و شکل‌گیری صنعت ترمه را با روش‌های علمی و فنی، پیدا کنیم. مگر آنکه عقیده داشته باشیم که همه پارچه‌های بافته شده از نوع ترمه، تا پیدایش سلسله صفویه دستخوش تجزیه و تلاش شده است و نسلی تازه از آن سر برآورده است!

مواد عناصر بکار رفته در بافت ترمه
مواد و عناصری که در بافت پارچه ترمه بکار می‌رود، بیشتر شامل دو جزء است: نخ و رنگ. نخ‌های مورد استفاده از جنس پنبه تصفیه شده، ابریشم و کرک است که تار و پود ترمه از آنها تشکیل می‌شود. رنگ نیز از عناصر گیاهی (روناس، اسپرک و ...) و حیوانی (حشراتی نظیر: صندوقک یا کفشدوز) و مواد کانی و معدنی به دست می‌آمده است.

ترکیب رنگ در پارچه‌های ترمه
در بافت و رنگ‌آمیزی پارچه ترمه، استفاده از رنگ‌های مجاور (نظیر رنگ‌های آبی و آبی کمرنگ و آبی متمایل به سبز)، ایجاد هم‌آهنگی و تجانس می‌کرده‌اند و در مواردی دیگر، رنگ‌های متضاد و ناهمگون. در این شیوه، تندی رنگ‌ها خنثی می‌شده است و رنگی منفعل . خفیف از آن حاصل می‌شده که جلابخش چشم‌ها بوده است. علاوه بر این موارد، «مهم‌ترین و پرمصرف‌ترین رنگی که در ترمه‌های ایران و کشمیر بکار می‌رفته است، رنگ نیل بوده است که از آبی روشن تا سورمه‌ای تیره را به وجود می‌آورده است و همچنین با رنگ اسپرک ایجاد رنگ سبز را می‌کرده است و با قرمز دانه، تولید رنگ بنفش.شاید بتوان گفت که در همه ترمه‌ها، به نحوی رنگ نیل بکار رفته است. پس از نیل، رنگ زردی که از اسپرک می‌گرفتند، به خاطر این که رنگ بسیار ملایم و ثابتی دارد، مورد استفاده زیاد بوده و ریشه رناس هم از رنگ‌های بسیار متداوا قرمز در ایران و کشمیر بوده است.»

مقدمات و آماده سازی ترمه
برای بافتن ترمه، نخست نخ (ویسکوز) مورد نیاز را که پنبه‌ای است تصفیه شده، آماده می‌ساختند و مراحلی از رنگرزی تا خشک شدن را، طی می‌کرد تا به مرحله آهارزنی نخ تار می‌رسید و سپس عملی موسوم به ماسوره‌پیچی تار و پود، صورت می‌گرفت و پس از پایان پذیرفتن عمل چله‌کشی، طراحی شروع می‌شد که به رغم بافندگان، عملی کاملا فنی و تخصصی بود که پس از تکمیل آن، بافت پارچه انجام می‌گرفت.

شیوه بافت ترمه
در شیوه بافت سنتی، هر دستگاه بافت ترمه، به دو نفر احتیاج داشت که یکی استادکار و دیگری گوشواره‌کش نامیده می‌شد. گوشواره‌کش در قسمت فوقانی دستگاه می‌نشست و کار وی انتخاب و مشخص کردن نخ‌هایی بود که می‌باید بر روی پارچه به صورت نقوشی زیبا درآید. در ایران، چون بیشتر، ترمه را برای دوختن لباس به کار می‌بردند، بافنده‌های ایرانی به پشت ترمه اهمیت چندانی نمی‌دادند، در صورتی که از پدید آمدن نقشه‌ها و طرح‌های عالی، آثار بسیار مهمی از خود بجای گذاشته‌اند.

انواع ترمه‌های ایرانی و کشمیری
انواع ترمه‌های ایرانی و کشمیری عبارتند از:
شال چارقدی، شال بندی، شال راه راه، شال محرمات، شال اتابکی، شال کشمیری (به انواع بافت کشمیر گفته می‌شود که معروف‌ترین و متداول‌ترین آنها، بنفشه، بته جقه، نقشه شاخ گوزنی و نقشه درختی است)، شال زمردی، شال رضائی، شال امیری، شال کرمان، شال یزدی (ترمه‌های یزدی نیز به ترمه‌های بافت منطقه یزد گفته می‌شود که اکثر آنها یا راه راه هستند و یا گل‌های شاه عباسی می‌خورند که قدیمی و نایاب هستند).
کلیه حقوق برای شرکت ترمه شمس رضایی محفوظ می‌باشد.